Proje Hakkında
Bu proje, İslam’da dinî düşüncenin teorik açıdan temellendirilmesini, kelâm ve fıkıh usûlü birikiminden yararlanarak disiplinler arası yöntemle incelemeyi hedeflemektedir. Kanaatimize göre bir din olarak İslam’a özgün karakterini kazandıran temel kavram ve meseleleri üreten, geliştiren ve çözümleyen disiplinler kelâm ve fıkıh usûlüdür. Bu iki disiplin, İslam’ın ilk çağlarından itibaren inanç ve eylem boyutlarıyla dinin rasyonel/evrensel izahını sunmayı Müslümanlığın temel fikirlerini tutarlı bir düşünce sistemi olarak kurmayı amaçlamıştır. Projemiz bu iki disiplinin amaçları bağlamında kurumsal ve kitabi herhangi bir dinin temel yapısını oluşturan a) Bilgi-varlık, b) İlahi hükmün yapısı, c) İlahi hükmün yorumu ve d) İlahi hüküm karşısında insanın konumu şeklinde başlıklandırabileceğimiz dört mesele üzerine inşa edilmiştir.
Bu çerçevede proje kapsamında şu ana konuların incelenmesi planlanmıştır:
a) Vahiy: Kapsamı ve bağlayıcılığı,
b) Nübüvvet: İmkânı, gerekliliği ve delilleri,
c) Haber Teorisi: Mütevâtir haberin kaynaklık değeri,
d) İlahi Hüküm: Kısımları, İlahi kelamın göstergesi olarak hükmün mahiyeti, ezelîliği ve ilahi ilim ile ilişkisi,
e) İlahi Kelam’ın tabiatı ve sıfatlar,
f) İlahi fiillerde ve hükümlerde illet, nedensellik, hikmet ve amaç, hüsün ve kubuh kavramları
h) Akıl: Mahiyeti, imkânları, sınırı, akli bilginin kısımları,
i) İctihâd ve kıyas: Hükümlerde değişimin imkânı,
k) Umûm: İlahi hükümlerin tümelliği, zamansallık ve kaplam açısından mutlaklığı,
l) Muhkem, Müteşabih ve Tevîl: dinî metinlerin yorumu,
m) Teklîf: Kısımları, şartları ve kaynakları,
n) Mecaz ve Hakikat: Lafız ve delâleti,
p) İmkân, Cevâz ve İbâha,
r) İnsan fiilleri: Fail, kudret, fiil, fiil-emir ilişkisi.
Projenin zamansal sınırı kelam ve fıkıh usûlü disiplinlerinin, elimize ulaşan ilk temel metinlerini üretmeye başladıkları 3/9. asır ile son dönemlerde ikinci klasik dönem olarak adlandırılan Gazzâlî sonrası dönemin başlangıcı olan 6/12. Asır arasındaki süreci kapsamaktadır. Bu zaman aralığının seçilmesinin en önemli nedeni, bu dönemdeki çalışmaların, önerilen projenin temel problematiği ile örtüşen amaç ve içeriğe sahip olmalarıdır. Müslümanlar fetihler aracılığıyla kuzeye doğru yayıldıkları geniş coğrafyada, kültürel ve entelektüel açıdan gelişmiş muhtelif medeniyetler ve kadim düşünce gelenekleri ile karşılaştıklarında bu geleneklere karşı, İslam’ın, insanın bilişsel yetileri açısından kabul edilebilir ve makul bir din olduğunu temellendirmeyi amaçlamışlar ve bu amaç doğrultusunda muhtelif metinler kaleme almışlardır. Kanaatimize göre bu metinlerin başlıcaları kelam ve fıkıh usûlü disiplinlerine ait metinlerdir. Bu metinlerin içeriklerinin oluşumu ve kaleme alınış amaçları büyük oranda, itikadi ve hukuki boyutlarıyla bir din olarak İslam’ın makuliyetini temellendirme amacı taşımaktadır. Sonraki ikinci klasik dönem ise daha çok bu birinci dönemin problemlerinin geliştirilmesinin amaçlandığı bir dönemdir. Ayrıca ikinci klasik dönem metinlerinin kaleme alındığı sosyo-politik bağlam Müslümanların siyasi, kültürel ve entelektüel açıdan geliştikleri ve karşı medeniyetlerle hesaplaşmayı geride bıraktıkları sürece tekabül etmektedir. Proje, 3/9. ve 6/12. asırlardaki kelam ve fıkıh usûlü birikimi değerlendirerek ve yorumlayarak günümüzde dinin teorik bir zeminde temellendirilmesinin imkânını aramayı amaçladığı için önerilen proje zamansal açıdan bu süre ile sınırlandırılmıştır.